LMdK - Hejmar 7, Gulan 2010

LMDK PDF

Ji nivîskar û ji demokrasiyê

''Me çi bi demokrasiyê kir? Me ew bi çi da guhertin? Wê çi biqewime dema ku me naveroka demokrasiyê vala kir? Ji dema ku me naveroka wê vala kir û bi şûn de wê çi biqewime? Dema ku hemû saziyên wê bi tiştekî xeter ve têkildar bin wê çi biqewime? Wê çi biqewime dema ku demokrasî û aboriya bazarê bi hev re xwe kirin di şûna saziyekê de, ku tenê bandora wê li ser der û dorê nihêrîna ku xwedî armanca zêdekirina sûdê ye? Gelo guhertina vê pêvajoyê guncan e? Tiştekî ku carekê hate guhertin dikare vegere ser rewşa xwe a berê?'' Arundhati Roy di pirtûka xwe ya dawî de van pirsan dike.

Mafekî civakî wekî av û elektrîkê

Di van rojên me yên tijî fikar de, heyecaneke gelek xweş e ku mirov li pişt xwe vegere û dîrokê bikole. Hem jî di van deman de ku rola şanoyê dihê nîqaş kirin, ku di jiyana civakî de biisrar e. Bi ya hin derdoran, divê hilberîn û serkeftina di her qadê de, bi taybetî jî di qada hunerî de, bikeve xizmeta berjewendiyên civakê. Di nava rûpelên dîrokê de, mirov dibîne ku, ew nirxên ku îro di bin navê realîzm û rastiya giranbuha de rexne lê dihê kirin, di hin serdeman de ji bo bidestxistina wan, tekoşîneke dijwar hatiye meşandin.

Serûbinbûna muzîka reşan

Roja 21’ê Sibata 1965’an, Malcom X di dema axavtineke xwe ya li ser dikê de, di encama êrişeke de dihê kuştin. Roja mayîn, Le Roi Jones’ê ku di sala 1963’an de, berhema bi nav û deng ‘Blues People: Negro Music in White America’ derxistibû’, radigîne ku ew bi navê ‘Black Arts Repertory Theater/School, saziyekê li derdixin. Balkêş bû ku ev sazî li herêma Harlem a Newyork’ê li cihê ku berdevkê civaka îslamî Malcom X lê hatibû kuştin, dihê avakirin. Bi armanca protestokirinê, hunermend Le Roi Jones navê xwe diguherîne û dike Amiri Baraka.

Di kelekela Afrîka’yê de

Parzemîna cîhanê ku lê kêm daristan heye, Afrîka di nava deverên ku lê zêdetir bajarvanî pêş dikeve de ye: Salê nêzîkê % 7 zêde dibe, niha ji % 40 hemwelatî li bajaran niştecih in. Ev rêje di salên 1900’î de ji % 3 bû. Di sala 2030’yî de şêniya Afrîka’yê wê bibe 760 milyon, ji vana % 70, heke ti tişteke neguhere, wê di deverên xizan ên bajarên dagirkeran weke (Kinshasa an jî Nairobi)’yê de bijîn. Her wiha hin ji wan jî di deverên weke (İbadan an jî Kano li Nîjerya’yê) de bijîn.

Pencî saliya serxwebûnê

Pir caran ew bi şerê bêdawî ku li Rojhilatê xaka wê dimeşe tê naskirin, Komara Demokratîk a Kongo’yê (RDC) bi bêîstikrarî û draman hatiye mehkûmkirin. Du berhemên ku bi argûmanên qayîm û bi çavkaniyên tespîtbûyî hatine çêkirin, ji bo fêrbûna rewşa rast a van welatên golên mezin yên Afrîka’yê rê nişan dikin. Mudurê Navenda Belçîka ya Referansa ji bo Zanistiyên Derbarê Afrîka ya Navîn a li Bruksel’ê ku ji aliyê Théodore Trefon ve tê birêvebirin, Reformên li Kongo – Hêvî û wendayiya xeyalan , bandora – bifeyde an jî xirabker – mudaxeleya navneteweyî ya li RDC pêkhatî analîz dike.

Aboriyeke di nav bafîzokê de

Ji bo hemû Senegaliyan şokek bû: roja 24’ê Berfanbara 2008’an hêza berê ya dagirker Fransa bi awayekî lezgîn 83 milyon euro alîkarî dide, bi armanca ku Rêvebiriya Dakar’ê bikaribe qet nebe mehmizên karmendên xwe bide. Di nava heman mehê de Fona Diravî ya Navneteweyî (IMF) di çarçoveya alikariya ji bo dewletan de ku ketine bin bandora krîza aborî, bi qasî 75, 6 milyon dolar (56 milyon euro) piştgiriyê dide Senegal’ê. Di Adara sala 2000’î de dema ku partiya Demokratîk a Senegal’ê (PDS) di bin serokatiya M.

Serxwebûn û krîza polîtîk

“Bilindbûna Karim Wade ku kes nikare pêşî lê bigire”, “Karim Wade wê heta kê derê bilind be?”, “Heger Karim dixwaze bibe serok divê zimanê wolof zanibe…” Ev manşetên rojnameyên afrîkî ne ku piştgiriyê didin kurê serokê Senegal’ê Abdoulaye Wade. Ew îro şêwirmendê taybetî yê bavê xwe ye. Berî niha wî ji Rêxistina Konferansa Îslamî beşa Senegal’ê (Anoci) re serokatî dikir. Yanzdemîn civîna bilind a vê rêxistinê di Adara 2008’an de li paytext Dakar’ê pêk hatibû. Di 1’ê Gulana 2009’an de jî ‘Karim’ wekî wezîrê tekiliyên navneteweyî yê binesaziya welêt û yê rêyên hewayî hat hilbijartin.

Lêgerîna pisporiyeke tendurustiyê

Deh salan piştî damezirandina wê, di sala 1975’an de ku Bankeya Afrîkî ya Pêşxistinê (BAD) dest bi hewldanên xwe yên sebaret bi tendurustiyê kir. Ji heman demê bi şûn de wê saziyê xwe aktîf nîşan kir. Di navbera salên 1975 û 2005’an de dora heftê (70) proje ji aliyê heman saziyê ve, li çil û şeş (46) welatên afrîkî hatin fînansekirin. Di Sibata 2010’an de çil û yek (41) proje, li bîst û heyşt (28) welatan, ku di nava wan de Fas jî hebû, dimeşiyan, ji %12 yê wan di nava pêvajoyeke xebata aktîf de ye.

Çalakiyeke nav-parzemînî

Bankeya Afrîkî ya Pêşxistinê (BAD) ji welatên ku hilberînên wan ên navxweyî, ji bo her hemwelatiyekî, ji 1050 dolarî birut (773 Euro) derbas bibe alîkar dibe. Fona Afrîkî ya Pêşxistinê (FAD), alîkariyên xwe ji bo welatên ku hilberîna wan, ji bo her hemwelatiyekê, di bin 540 dolarî (397 Euro) de ye rezerve dike. Di sala 2008’an de Misir, Tûnis, Fas, Afrîka’ya Başûr, Uganda û Gana ew welatin ku ji Koma Bankeya Afrîkî a Pêşxistinê herî zêde alîkarî wergirtin. Ev Kom (GBAD) ji BAD’ê FAD’ê û Fona Taybet a Nîjeriya’yê çêdibe .

Parzemîna ku li rûyekî nû digere

Mirov di navbera dîplomatê gabonî Jean Ping, ku ji baveke çînî ye û Serokê Komisyona Yekîtiya Afrîka’yê ye û Profesorê norweçî Erik Reinert ku li Estonya’yê aborîyê fêrdike û her wiha ji The Other Canon, komeke aborînasên rexnedêr re serokatiyê dike de dikare çi hevbeşiyê bibîne? Daxwazeke hovane ji bo pêvajoya pêşxistinê bîne ziman û girtina biryarên ku cesaretê didin welatên kêm endûstriyel.