Stefan Zweig an jî sawa polîtîkayê

Translator

Niviskarê awusturyayî Stefan Zweig (1881-1942) di jîyana xwe de her tim bi çavekî gumanbar li polîtîkayê mêze kir. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de piştî Romain Rolland wî bi awayekî eşkere aştî û lihevkirin parastibû. Her weha, çawa ku edîtorên L’Esprit européen en exil (Ruhê ewrûpî li Sirgûnê)  jî dîyar dikin, ew  wê demê ji nîqaşên bi kelecanî û partîyên polîtîk, yanî ji van derên biarîşe dûr disekinî. Wî dixwest ku bibe partîzanekî dilsoz  yê “ azadîya hundurîn”, piştevanekî nebez yê “ Ewrûpaya aqilmend” û  mirovekî “ji gengeşîyan xweşûştî, (ji nîqaşan bilind)”. Di gel şîretên wêrek yên Romain Rolland (“polîtîka , ew şertên bingehîn yên hebûnê, heya yên estetîkê ne. Bêpêwendî bi me tu tiştî  nade qezenckirin, ji ber ku di her awayî û rewşê de  ew şert dê bi me re bijîn an jî li hemberî me dê tevbigerin.”) Zweig, azadîya xwe diparast  û di dilê  xwe de  hevalên xwe yên wekî  Rolland û wekî  Jean-Richard Bloch, hevalên rêya PCF, yên  ku  biryara radestkirina ruh û laşên xwe dabûn, tawanbar dikir.

Hilberîna Hîtler ya desthilatdarîyê, dijberbûna (polarizasyona) sîyasî ya Ewrûpayê û meşa ber bi şer, îdeala Zweig ya aştîperwer û lihevkirinxwaz  kênaşt (şikand). Divê alîyê xwe (pozîsyona xwe) hilbijarta. Antî -Nazîyê spontan, dîsa jî heta ji destê wî hat ew biryara xwe paşde avêt, mudaxaleyên xwe yên ji bo raya giştî  bi baldarî eyar dikir û  di mijara hevkarîya bi  kovarên dijî faşîzmê de bêdil bû  û bû şahid ku Klaus Mann ev ji bo vê yekê   bi “dudilîya anemîk” tawanbar kir. Divê pirtûkên wî bihatana şewitandin û bi ser mala wî de bihata girtin, ji ber vê yeke di sala 1934an de biryara çûyina sirgûnê da û bi xwe re nostaljîya cîhaneke wenda jî bir. Li Londonê, li Newyorkê û li Brezîlyayê  ku 1940î de li wir bicîh bibû, destûr da xwe ji bo çend êrîşan li dijî Reich û hevalbendên wê pêk bîne,  bes cazîbeyek xurt hebû ku mirov pişta xwe bizivirîne dîrokê, mîna  “masîgirên li ber kenarê Seine”, yên ku  21ê çileya pêşîn a 1793an de  çend gav dûr ji meydana ku serjêkirina  Louis XVI.  bi gîyotînê pêk dihat,  ew bi awirên rihet temaşe dikirin; ku heman qad di zivistana  1941an de bibû mijara metneke Zweig. Her weha em dizanin ku ev  “jîyana ji alîye polîttîkayê ve hatîye dorpêçkirin” çawa  qedîyaye: 22 Sibata 1942yan de Zweig û jina wî Lotte bi destên xwe dawî li jîyana xwe anîn.

Bê guman,  ev drama kesane -rewşenbîrekî ji dîrokê derb xwaribû û şahidîya ruxandina jîyana xwe û îdeala xwe dikir- ew parçe  bû ku berhema Zweig  herî zêde xwedî dikir. Otobîyografîya wî ya nevaze û mukemel, hîmê “Cîhana duhê” datîne. Her weha, di heman demê de  ji bo berhemên “dîrokî” yên ku wî nezirê Ronesans û Reformê kiribûn jî bû îlham. Yê ku   Erasmûs- mîrzayê humanîstan, yê ku bi Lutherîyenê gewre re dihat berawirdkirin -  vejîyandibû û “ rêbuwarîya protestanîyê” ya Castellion bi zorbetîya Kalvînîstîyê re berawird dikir, an jî  Montaigne yê ku xwe di birca pirtûkxaneya xwe de mihafeze dikir û di nav dilê şerên olê de dikir ku “xwebûn” a xwe saz bike, dixist bîra mirov. Yanî  Zweig , trajedîya xwe- di demê şerên çetîn de kesekî mutedîl, di serdema fanatîzmê de mirovê aqilmendîyê û çaxa girseyan de mirovekî serbixwe, her dem  teswîr dike. Berawirdî bi qehremane û tablo pir dilşewat bû.  Bes  têkoşîn -çawa di mînaka kesayetîya Zweig de jî tê xuyan- di serî de têk çûbû.

 

(1) Stefan Zweig, L’Esprit européen en exil. Essais, discours, entretiens 1933-1942, Bartillat, Paris, 2020, 415 r., 22 euro (ji aliyê Jacques Le Rider û Klemens Renoldner ve hat çapkirin). Cf. Her weha, Stefan Zweig, Pas de défaite pour l’esprit libre. Ecrits politiques 1911-1942, Albin Michel, Paris, 2020.

(2) Stefan Zweig et Jean-Richard Bloch, Correspondance (1912-1940), Éditions universitaires de Dijon, Dijon, 2020.

(3) Stefan Zweig, Grandeur et tragédie d’Érasme de Rotterdam, suivi de Castellion contre Calvin, ou conscience contre violence (Wergera nû ji aliyê Jean-Jacques Pollet), Les Belles Lettres, Paris, 2019. Her weha, Stefan Zweig, Montaigne (Wergera nû ji aliyê Corinna Gepner), Le Livre de poche, Paris, 2019.

 

Wergera ji fransî: Sedat Ulugana