Geşedana Bakurê Dûr

Translator

 

Ev qeşa ye ku dihele? Ev hestê bidawîbûna cîhanê ye? Bakurê dûr mirov ji xwe ve dibe? Romanên înuîtan [eskîmoyî], ji Gronland û herweha ji Nunavutê (Canada) tên, her diçe zêde dibin. Weşanxaneya Jardin de Givre a Presses ên zanîngeha Kebekê (Quebec) bi salan e keşifkirina klasîkan ên wekî yekemîn romana înuîtî, Xewna gronlandîyekî ya keşe Mathias Storch (1914), an jî romana bendewarîya Sê sed sal piştî Augo Lynge (1931) (1) pêşnîyar dike; û berhemên teze, wekî berhevoka çîrokên tirsnak Ez çavên xwe digirim ji bo veşartina tarîtîyê ya Kelly Berthelsen (2001), a dest werdide alkolîzm û ensestîyê [zewac an jî têkilîya cinsî ya di nav malbatê de], lê herweha jêpirsînên beramberî serxwebûna Gronlandê, li navbera hêzên cîhanî yên amade ji bo xweavêtina ser dewlemendîya madenên welêt û sîyasetvanên kêm tecrube yên bi gelek caran bi gendelîyê genî bûne.

Ev daxwaza pênasekirina civakeke zehmet îro navendî ye. Li ser xeta bi taybetî trîyolojîya dîrokî «Divê ev xak bibe xaka we» ya Frederik Nielsen, ku di salên 1930yî de hatîye nivîsandin û di sala 1970yî de hatîye çapkirin, di 2017an de romana pêşî ya Niviaq Korneliussen, Homo sapienne (2) wekî bombeyekê teqîya. Ji qalibên malûm ên girêdayî Bakurê Dûr bi temamî cuda, vê pirtûkê dida ser şopa pêncî jinên li paytext, Nuuk, bi xwe rizgarkirina ji tabûyên civakî û herweha cinsî. Forma wê nemaze bi tesîr bû û pirtîk, ku wekî destaneke queer hat têgihîştin, di asta navneteweyî de bû xwedî cihek.  

Lê belê bêhêvîtîya civakî ya serdest herweha mirovan neçar dihêle ji bo jinûvedanîna têkilîya manewî û rabirdûya efsaneyî ya çandeke ku têde şamanan û gîyanan hertim cihekî mezin girtîye. Tanya Tagat a di 1975an de li Nunavut hatîye dinê û wekî stranbêja qiriqê ya înuîtî li cîhanê navûdeng daye, bi vê pirtûka bi navê Croc fendu çîroka destanî ya keçeke nûciwan a ketîye lepên şîdetê, şer û qirênan, nebûna dêûbavan, destwerdana li zarokan dinivîse. Lehenga pirtûkê wê bi tîrêjên ezmanî avis bibe û ew ê du gîyanan bizê. Li vir îdîaya çandeke hezar salane û têkilîya wê ya taybet bi xwezayê re mijara gotinê ye. (3)

Ev hêza cihêreng a xeyalsazîyê ji alîyê nivîskarên ewropî ve bi baldarî tê çavdêrîkirin. Bérangère Cournut a fransî, piştî pêwendî danî, li gel çanda Hopî, gelê xwecih yê amerîkî yê Arîzonayê, bi pirtûka bi navê «Ji kevir û hestîyan» destpê kir ji bo vegotina li ser bingeha şamanîzmê rêwîtîya jineke înuîtî ya veqetîyayî ji malbata xwe di encama jêbûneke tehtekî qeşayî. (4) Di berhema bi navê Hirçê direqise de, Simonetta Greggio profesorekî înuîtî dertîne ser sehnê, li gorî hilberîna çanda ferzkirî ya danîmarkî. Gava profesor bi rasthatina li hirçekê vedigere ber bi gelê xwe ve, ji nû ve kokên xwe dibîne. (5) Li vir jî, wêneyê bakurê dûr ji bo parastina ragirîya awayê kevneşopî yê jîyanê tê bikaranîn. Eger têkilîya bi sewal re bibe bingeha piranîya tevna têkilîyên bi xwezayê re, şûna nêçîrê tê qebûlkirin.

Di pirtûkê de herweha qadên qeşagirtî û bajarên tarî hene. Piştî Boréal (Folio, 2018) a Sonja Delzongle û keşfa wê ya qutbê ku endamên wê li ser zemîna germbûna avhewayê wenda dibin, Grise fiord (Le Rouergue, 2019) a Gilles Stassard girtîyekî berê yê ji Nunavutê dişîne ser şopên birayê wî ji bo romaneke reş a ku ew jî bi şamanîzmê re têkildar e. Û di nava tevgerê de, rêzefîlmekî bi navê egzotîk Mo Malo (di rastîyê de nivîskarekî bretonî yê zêde nenas, Frédéric Mars), ji niha ve sernavê xwe yê sêyem Nuuk lê kirîye. (6) Alîyê belgeyî yê vî fîlmî pir baş e. Ew jî bi awayekî pir vekirî qeşa, şamanîzm, bêserûberîya civakî û gendelîya derdora zengînîya madenî ji xwe re dike mijar. Lê belê ji jêpirsînên hejîner ên Tagaq an jî Korneliussen pir dûr e. Ev tarîfa keysbaz bêhna zêde germê jê tê.

________

(1) Binêrin li Jean Malaurie, Nameya ji bo Înuîtekî sala 2022an, Pluriel.

(2) Niviaq Korneliussen, Homo Sapienne, wergera Ines Jorgensen, 10/18, Paris, 2020, 232 rûpel, 8,50 ewro.

(3) Tanya Tagaq, Croc fendu, wergera Sophie Voillot, Christian Bourgois, Paris, 2020, 207 rûpel, 20 ewro.

(4) Bérangère Cournut, Ji kevir û hestî, Weşanên Le tripode, Parîs, 2019, 219 rûpel, 19 ewro.

(5) Simonetta Gregorio, Hirçê ku direqise, Cambourakis, Parîs, 2020, 83 rûpel, 10 ewro.

(6) Mo Malo, Nuuk, La Martinière, Parîs, 2020, 530 rûpel, 20, 90 ewro.

 

Wergera ji fransi: Baran Nebar