İbrahîm Seydo Aydoğan

Girtîgeha ewlekariyê, warekî nebûna mafan li Amerîka’yê

Special Commitment Center (SCC), navendeke girtina ewlekariyê ya Eyaleta Washington’ê (DYA) ye ku li ser Girava McNeil’ê, li nêzîkî Takoma’yê ye ku ew jî ji rêya Seattle’yê saet û nîvek e. Ji bo çûyina navendê, divê mirov bi ferîbota ku birêvebiriya girtigehê daye biçe giravê û ji wira jî, bi otobusekê bigihîje kompleksa ku ji bo asêkirina ”dirindeyên seksuel” hatiye avakirin. Ev kes, piştî kişandina cezayê ku li wan hatiye birrîn, ji ber ku ji bo serbestberdanê zêde xeternak hatine dîtin li vira tên bicîhkirin.

Japonya di nava Şerê Cîhanê yê Yekem de

Vekirina deriyên Japonya’yê ku di sala 1854’an de bi zora keştiyên reş yên amîralê amerîkî Matthew Calbrait Perry pêk hat, berê Japonya’yê da pêşbirkeyeke mordenîzasyonê. Heta wê demê, bi tenê lengergeheke japonî ji bo bazirganiya navneteweyî hebû.

Ronahî tên hawara sedsala 21’ê!

Carinan, li hember jiyîna li vê mîlenyûma sêyem ku bergeha reş û tarî ye, mirov dikeve nava xeman. Baweriya ku pêşketin êdî ne weke ku mirov digot qey weha ye, û dem êdî bi şûn ve diçe bi ser yên din re dikeve. Gellek caran, ji aciziyê li hember xêrxwaziya ku di nava xelkê de belav bûye, giriyê mirov tê û mirov bi tirs ji xwe dipirse gelo bi rastî jî xatirdayin û tevlêbûyina hemû fikir û baweriyên ku hene bi tenê nîşana mecbûriyetên toleransê ye, an nîşana bêhişketina xeternak e… Bi kurtî, ev dewr mirov aciz dike û mirov dide pey hişyariya fikrî.

Baş û xerab, hertişt li xêra Goldman Sach’ê ye

Dewletan banqe rizgar kirin, beyî ku berdêla wê bixwazin. Banqeyan jî hêza xwe ya berê ku li hember dewletan bi kar dianî ji nû ve bi dest xist. Niha jî, ji ber derdê ku wan bi xwe anîbû serê wan, dewletan tengezar dikin. Lewre, gava ku krediya fermî kêm dibe, faîza deynan bilind dibe… Goldman Sachs’ê alîkariya Yûnanistan’ê kir ku bi dizî bi milyaran euro deyn bike. Bi dû re, bi armanca ku bi zagonên ewrûpî ku sînorê deynên fermî datanîn bilîzin, şîrketa Wall Street’ê ew şîret da Atînayê ku bikeve nava karine ecêb yên muhasebe û aboriyê.

Modela Pekîn’ê

Hu Jintao’yê xelefê Mao Zedung’î yê dûr piştî wî bi şêst salan pişta xwe sipart gotineke wî û got: ’’Îroj Çîn bi xêra pêkanînên sosyalîzmê li ser lingan e.’’ Ev, çavdêriyeke balkêş e; ev ji demeke dirêj ve ye ku Çîn ne di bin nîrê Ewrûpa’yê û ne jî di bin yê Japonya’yê de ye û êdî tirsa wê ji wan tuneye. Jê çêtir, şert û mercên jiyana beşekî civata wê jî baştir bûye. Lê belê, pirsa sosyalîzmê pirseke cuda ye... Hingî ewqasî dûrî rastiya wan e, mirov êdî dikare bibêje ku bihêzbûyina Çîn’ê (sala 2008’an % 9.6 bû, di sala 2009’an de jî % 8.7) bû alîkara aboriya Amerîka’yê.

Hunerê birêvebirina ‘‘pirsgirêka penaberiyê”

Nicolas Sarkozy’ê ku wê demê serokê rêbaza Yekîtîya ji bo Tevgera Gelî (YTG) ya di derheqê penaberîyê de bû, 9’ê Hezîrana 2005’an, xwest peyveke nû ya polîtîk bicerribîne ku serkeftineke mezin bi dest xist: ”Ez dixwazim ji penaberîya ku li me bûye bar derbasî penaberîya hilbijartî bibim.” Bê guman, penaberîya ji bo kar berî vê axaftinê jî hebû, lê belê bi vî awayî hate nûkirin: biryar di destê dewletê de ye, ne di destê penaberan de- yanî, vegera ku jê re dibêjin”bi dilê xwe” û dersînorkirina pejirandî ya bi pereyan, wê bi dû vê re were.

Qeyran li Awûstralyayê çawa xuya dibe ?

Ji bo yekî ewrûpî, têgeha navenda endustrîyel tê wateya febrîqeyên dorgirtî û ewrên li ser bajarên bakurî. Û tew, bi awayekî moderntir, mirov li megapolên çînî yên di nav mijê de difikire, koça ji gundan û çemên ku bi bermayîyên kîmyewî ve tije bûne tên bîra mirov. Ji ber wê, gava ku mirov di rojeke tavî de digihije Gladstone’ê, vî bajarê paqijîyê yê Queensland’ê ku di nava ronahîya rojê de ye, mirov di cih de sar dibe. Lengergehek û peraveke ku bi kompleksên endustrîyel ve bilind bûne.

Pakistan dijminên xwe bi destê xwe çêdike

Dema ku ez nîvê Îlona 2009’an gihîştim Peşawarê, bi êrîşeke neh roketan hisiyam ku ji banliyoya rojavayê bajêr, ji Hayatabadê dihat û berî wan, me dengê vîzîna wan bihîstibû. Armanca van roketan qereqoleke parastina sînoran bû ku erka wê parastina deriyê ketina herêma eşîra Xîberanê bû.

Gelo Amerîka dikare biguhere?

Şerrên siyasî carinan gellekî bi kêrî muxalefetên şexsî û dijberîya adetî tê. Pêdivîyên şerrê çekdarî dibin sedem ku gellek hêzên cuda ku armanca wan yek e û hilweşandina heman neyarî ye, pişta xwe bidin hevûdû. Çerr ku pişta dijmin bişkê jî, serêşî ji wê û bi şûn ve dest pê dikin. Û bi van sereşîyan re jî, pirsek tê: Îcar em ê çi bikin? Di encama tercîhên siyasî de, cudabendiyên ku dibûn sedema helwêsta muxalefeta kevn divê ji holê rabe; lê, kes bi têgihiştineke weha razî nîne. Êdî demeke dirêj raqîbê ku kes jê hez nake nikare vegere desthilatdarîyê.

Deynê ku bûye qeder...

Bi xêra alîkarîya fermî ya dewletê, rewşa banqeyan ji nû ve baş bû. Êdî weha bûye ku piştî wê qeyrana aborî, pişta banqeyan jî ji berê xurttir bûye û ew jî mezintir bûne. Bi vî awayî, derfet jî kete destê wan ku, heger bobeleteke din ya weha were serê wan, ew ê dewletan baştir “êsîr” bigirin. Ji ber wê ye ku hikumetên rojavayî û banqeyên wan yên navendî tam di vê demê de alarma deynên xwe lê xist.