Lokman Turgut

Siyaseta alman, kurd û Tirkiye

Di şanonameya xwe ya bi navê “Faust” de helbestvanê navdar ê alman Johann Wolfgang von Goethe, welatiyekî alman weha dide axaftin:
“Ez di yekşem û rojên betlaneyan de ji xweşiya xwe re tiştekî baştir nizanim,
Ji sohbeteke li ser şer û bang û hewara şer,
Dema ku li dûr, gelekî li dûr li Tirkiye’yê
Gel dikevin qirika hev.
Mirov li ber pace radiweste, qedehka xwe xelas dike
Û li jêrê dibîne çawa kelek û keştiyên rengîn di çem de berjêr dixuricin;
Paşê mirov dilşa vedigere malê
Û bi du’ayan aştî û demên aştiyê pîroz dike.”

Şîddeta li dijî kurdan û neteweperestiya tirk

Li bajarên mezin ên tirkan, kurd rojane bi hewldanên qetilkirinê, êrîş, destdirêjî û dijûnan re rûbirû ne; ev jiyaneke rojane ya pêşhukim û dîtina dijminane ye. Ji bo welatiyên kurd, jiyana rojane veguheriye ya lidervehiştin û êrîşên bi ser kurdan de. Êrîşkar ji aliyê kesên xwediyê heman zêhniyet û fikrî ve tên parastin û ji aliyê pirraniyeke bêdeng ve bi awayekjî neyekser ji bo êrîşên bi vî rengî tên teşwîqkirin û kirinên wan tên rewa kirin.

Selefîzm an jî guhertina îslamî ya bi îstîqrar

Ji salên 1970’î û vir ve dikên siyasî yên ereb li dora sê helwestên “misilman” reng digirin: Sofî navdar in bi dengdana rejîmên heyî, Birayên Misilman bêhtir bi dijberî û dengdayîna li dijî rejîman tên nasîn, li aliyê din selefîst hilbijartinan weke hêmanekî ku civakê ji hev parçe dike dinirxînin û tercîh dikin ku xwe dûrî sindoqên hilbijartinan bigirin (beşa di çarçoveyê de bixwîne).

Li welatê ku toj lê hil tê dîplomasiya Mîkado

Li heremeke ku çarenûsa wê nayê zanîn, Japonya diwxaze ku dewra wê ya navneteweyî bê naskirin. Lebelê hikûmeta Japon nikare ji Amerîka veqete. Dibe ku hikûmeta Japonya bedela vê mecbûriyetê di hilbijartinên meha tîrmehê de bi awayeke giran bide. (Serokwezîrê Japonya ji ber ku di hilbijartinan de sozê rakirina baregeha leşkerî ya Amerîka dabû û nikaribû ev soz pêk bîne hefteyên borî îstîfa kir. Notê LMD-kurdî)

Di nava werçerxeke gerdûnî de

Ya rastî ew tiştê ku mirov bi awayekî lezgîn û bi kurtî, navê “globalbûnê” lê dikin, yan jî bi navê gelekî îdeolojîk ê “gerdûnîbûnê” dihê nasîn, bi awayekî gelekî nakok pêk hat. Yên ku ev nav lê kirin jî guman nedikirin ev nakokî ew qasî mezin e. Wan xwest ku li ser mirovan ferz bikin da ku bibin xwediyê nihêrînekê ku pesnê dîroka modern bide. Wan her weha ya bihurî yan ji bîr dikir yan jî piçûk dixist, sedemên muxalefetan ku bandor li serdeman kiribûn îhmal dikir. Wan yan lîberalbûnên li pergala nû ya dinyayê hemû piçûk dikirin, yan jî wekî kevneperestî dinirxandin.

Kunên di mertalê de

Fikra Peymana Belavnebûna Navokî (Nukleer) di salên 1950’î de dest pê kir. Di vê demê de sê welat (Dewletên Yekgirtî, Rûsya û Brîtanya) ji xwe xwediyê çekên navokî bûn û du dewletên din Fransa û Çîn'ê jî lêkolînên xwe dewam dikirin. Çavdêran qet guman jê nedikir ku her du jî wê bigîhîjin armanca xwe (Parîs di sala 1960’î de bû xwediyê çekên navokî û Pekîn jî di sala 1964’an de). Ji ber ku di vê mijarê de xwediyê hêza herî pêşketî bû, Dewletên Yekgirtî têkildarê sereke yê bisînorkirina pêşbirka çekên navokî bû.

Qirkirina Asûriyan

Di 11’ê Adara bihurî de parlementoya Swêd’ê biryarek erê kir û bi vê biryarê di Şerê Yekemîn ê Cihanê de qirkirina ermenî, asûrî, suryanî, keldanî û rûman nas kir. Nerazîbûna fermî ya Komara Tirkiye’yê weha bû; paşvekişandina balyozê xwe yê li Swêd’ê û zextkirina li hukûmeta Swêd’ê. Ev krîza dîplomatîk bi îhtîmaleke mezin baş dihê zanîn û weha xuya ye ku çareser bûye. Lê belê ez wisa bawer dikim ku vê krîza dîplomatîk agahiyên sebaret bi tiştê ku parlemana Swêd’ê erêkirî vedişartin.

Muftiyê Qudus'ê ku her dimîne

Di van salên dawiyê de, bi piştgirtiya çalak a partîzanên her du aliyan ên li Ewrûpa û Dewletên Yekgirtî, şerê propagandayê ku Îsraîl li dijî fîlistîniyan û ereban bi rê ve dibe, bi awayekî pir darî çav gur bû. Ev qonaxa taybet a şerê ereb-îsraîlî ji bo dewleta Îsraîl’ê timî gelekî girîng bû: Îsraîl ji destpekê ve wekî keleheke di nava derdoreke herêmî ya dijminane de xwe bi cih kiriye, neçar e piştgirtiya welatên Rojava ji bo doza xwe bi dest bixe.

Kraliyetên Yekgirtî dest bi serdemeke nû dikin

Ev afîşeke kampanyaya hilbijartinê bû ku mirov ne li bendê bûn. Serokwezîrê Partiya Karkeran Gordon Brown bi kêfxweşî dida zanîn: “Min qelşa navbera dewlemend û xizanan mezintir kir; Destûrê bidin min ez berdewam bikim.” Ev jêgirtin gumanbar e, lê mijara ku ew qala wê dike rast e. Di dawiya salên rêvebiriya Thacher-Major de ji sedî 1’ê brîtaniyên herî dewlemend xwediyê ji sedî 17’ê tevahiya jêhatina aborî ya neteweyî bûn; ji dema ku Antony Blair û Brown bûn desthilatdar û vir ve ev rêje gihişte ji sedî 21’ê.

Bandora şer û şîddetê li ser civaka kurd

Dema di pirsgirêkên şîddetê de, weke şêweyê herî dijwar jî di şer de, mirov werin kuştin yan birîndar bibin (wateya vê jî ew e ku hin mirov hin mirovên din dikujin yan jî birîndar dikin), hingî ev rewş bi serê xwe xisleta civakekê yan jî civatekê gelekî diguhere. Ew xislet û karakterên civakan heta bi ferdan bi xwe diguhere, lewra wateyeke taybet a jidestdana jiyana mirovan û pêkanîna şîddetê, ji bo endamên civakan heye. Di encama şerekî bi vî rengî de mirina mêr, jin û zarokan ji bo tevahiya civakê serboriyeke gelekî girîng û bitesîr e. Ev serborî hevîrê jiyana wan disitire.